Náttfaravíkur
Náttfaravíkur liggja undir Víknafjöllum við Skjálfandaflóa. Þær ná frá Hágöngum í norðri til Jökuls á Vesturdal í suðri. Einkennast þær af þverhníptum klettum í sjó fram en á milli þeirra eru ofurlitlar víkur. Í Landnámu segir frá Náttfara sem hingað kom með hinum sænska Garðari Svavarssyni. Garðar dvaldi vetur á Húsavík og reisti sér þar hús, en er hann hélt heim á leið um vorið “sleit frá honum mann á báti, er Náttfari hét, og þræll og ambátt.” Segir ennfremur að hann hafi reist sér hús í Náttfaravík, en hún gengur ekki undir því nafni lengur og er líklega átt við Naustavík. Má því færa fyrir því rök að Náttfari hafi verið fyrsti landnámsmaðurinn því það var ekki fyrr en fjórum árum seinna, árið 974, sem Ingólfur Arnarson nam land á Íslandi.
Vargsnes; þar stóð nyrsti bærinn í Náttfaravíkum. Þar var fyrst búið seint á 17. öld. Samfelld byggð hélst þar frá 1843-1904 og bjuggu á því tímabili 15 bændur, síðast Sigurjón Jósepsson. Sonur Sigurjóns, Sigurbjörn endurbyggði Vargsnes árið 1920 og bjó þar þar til það fór í eyði árið 1933.
Vargsnesbærinn stóð í hvilft fremst á nesinu. Þótti jörðin góð bújörð á þess tíma mælikvarða. Skammt undan nesinu er svokallað Fiskisker en þar veiddist jafnan vel af fiski.
Á 19. öld fluttist Klemens Jónsson (f. 24. des 1832 – d. 21. mars 1914) til Vargsness en hann hafði áður búið í Húnavatnssýslu. Haft var eftir honum að á Vargsnesi væri gull í hverri gjótu og drypi smjör á hverju strái. Um 1870 var fyrst kosið í hreppsnefnd í Ljósavatnshreppi og valdist Klemens í nefndina. Illa gekk honum þó að sækja hreppsnefndarfundi sökum einangrunar Náttfaravíkna og fór því svo að árið 1875 hafði hann ábúðarskipti við Sören Árnason á Geirbjarnarstöðum í Kinn.
Norðundir Vargsnesi er Rauðavík. Þar var verstöð og enn sér þar fyrir verbúðum. Heitir þar Lendingarklettur úti fyrir. Rauðavík þótti einkar rekasæl en horfin eru nú spor sjávarfáksins sem þar sáust stundum áður fyrr. Niður í víkina falla Syðri- og Ytri-Rauðavíkurá. Töluvert er um sérstæða steina í Rauðuvík og hafa gullsmiðir sótt þangað skrautsteina í verk sín. Hlíðin upp frá Rauðuvík er vel gróin og þar er birkikjarr. Upp af víkinni er Rauðuvíkurfjall (498 m). Norður af falla Syðri og Ytri-Tröllsá í sjó fram.
Enn norðar er Haugsvík. Þar er liggur Haugstorfa snarbrött yfir sjávarhömrum.
Naustavík var sá bær í Náttfaravíkum er lengst var í byggð. Lending var talin góð enda var Naustavík mesta útgerðarstöð í Þingeyjarsýslu á 17. öld. Er sagt að 30 skip hafi gengið þaðan er flest var. Naustavík lagðist í eyði 1941 en steinhús stendur þar enn og er því haldið við.Bær Náttfara stóð í Naustavík. Fáar heimildir eru til um búsetu þar að honum gengnum en talið er nokkuð líklegt byggð hafi haldist þar að mestu fram til ársins 1712 er farið var að skrá slíkt skipulega.
Í þjóðsögum er getið Gríms bónda í Naustavík. Var hann efnaður og átti margt fé sem hafði það einkenni að vera allt einlitt. Bar hins vegar svo við skömmu fyrir jól eitt sinn að hrúturinn Bíldur, sem var af álfakyni og Grími alls ókunnugur, barði sex hrúta hans til dauða. Birtist Grími vitneskja um þetta í draumi, en þegar hann fann hrútana sína dauða heyrði hann rödd sem sagði honum að skaðinn yrði bættur. Um vorið fæddust síðan aðeins mislit lömb sem öll voru undan Bíldi komin og var þar fram komið í fyrsta sinn svokallað forystufé.Meðal annarra þekktra ábúenda í Naustavík og nær okkur í tíma var Vigfús Þorsteinsson er þar bjó á öndverðri 18. öld. Var hann öðlingur hinn mesti og studdi marga sveitunga sína í gegnum hörmungar Móðurharðindanna. Frá 1865-1886 bjó í Naustavík Baldvin Sigurðsson en hann naut þess heiðurs oftar en einu sinni að vera hæsti gjaldandi hins forna Ljósavatnshrepps.
Um 1900 bjó í Naustavík Friðbjörn Friðbjarnarson. Sagan segir að ár eitt hafi verið erfitt í búi. Hafi Friðbjörn þá gengið út á páskamorgni niður í fjöru og skotið 5 eða 7 æðarfugla í einu skoti. Er húsfreyjan skammaði hann fyrir að veiða á helgum degi svaraði Friðbjörn: “Heldurðu að Guð hefði raðað svona upp fuglinum í fjörunni ef vanþóknun hans hefði verið yfir þessu?”
Síðastir bænda í Naustavík voru Júlíus, Stefán og Kristján Sigurjónssynir Jósepssonar og þeirra lengst Kristján til 1938. Byggðu þeir bræður árið 1926 steinhúsið sem stendur þar enn. Magnús Gíslason bjó síðan eitt ár, 1941, í Naustavík.
Kotamýrar – eða Kot eins og bærinn var jafnan nefndur – töldust lakasta bújörðin í Náttfaravíkum. Talið er að þar hafi fyrst verið byggt um 1670 og hélst sú byggð í fáein ár. Heilli öld síðar, eða um 1787, hóf maður að nafni Flóvent búskap þar að nýju.
Eftir Flóvent bjó þar Sigurður Þorsteinsson í hálfa öld frá 1796-1846 og frá 1852-1904 Hallgrímur Hallgrímsson, síðstu árin á móti tengdasyni sínum Friðfinni Kristjánssyni. Var Friðfinnur jafnan nefndur Kota-Finni og annálaður veiðimaður. Byggði hann skotbyrgi norðan við Náttfarahaug þar sem hann lá fyrir sel, tófu og fugli. Enn mótar fyrir byrginu.
Síðastur ábúanda á Kotum var Benedikt Oddson sem þar bjó frá 1904-1910.
